Een oudere met veel bezoek is niet per definitie minder eenzaam dan iemand die niemand ziet. Dat idee lijkt vanzelfsprekend, maar het klopt niet. Bianca Vosters, moreel consulent in het Jessa Ziekenhuis in Hasselt spreekt met mensen die worstelen met verlies, afhankelijkheid en stilte. “Eenzaamheid is geen kwestie van agenda’s of familiekringen. Het gaat over gevoel, betekenis en erkenning.”
Eenzaamheid bij senioren heeft volgens Vosters weinig te maken met het aantal sociale contacten. “Het gaat niet over hoeveel mensen je ziet, maar over wat je zelf ervaart”, zegt ze. Daarom bestaat er ook geen algemene definitie van sociale eenzaamheid bij senioren. Wat voor de ene ondraaglijk is, kan voor de andere net rust betekenen.
Ze ziet het dagelijks in haar werk. Ouderen met kinderen en kleinkinderen die zich leeg voelen. Mensen die amper bezoek krijgen en toch tevreden zijn. Persoonlijkheid speelt daarin een grote rol. Introverte mensen hebben minder nood aan contact dan extraverte. “Er zijn senioren die alleen kunnen zijn zonder zich eenzaam te voelen. Anderen zouden gek worden na twee weken stilte.”
Afhankelijkheid en verlies
Bij senioren speelt afhankelijkheid een grote rol. “Niet elke oudere is fysiek kwetsbaar. Maar wie dat wel is voelt de gevolgen snel. Zelf niet meer kunnen rijden, niet meer op bezoek kunnen gaan, altijd moeten wachten tot iemand langskomt. Dat is niet gemakkelijk”, zegt Vosters.
Die afhankelijkheid gaat vaak gepaard met schuldgevoel. “Senioren voelen zich soms een last omdat ze zich niet willen opdringen. Daarom klagen ze minder over pijn, verdriet of over alleen zijn.”
“Ze denken: ‘mijn kinderen of kleinkinderen werken hard, ik mag al blij zijn dat ze soms komen’.”
Bianca Vosters.
Ook verlies speelt een grote rol. Partners en vrienden overlijden. Anderen worden minder mobiel. Het netwerk krimpt. “In het begin is er begrip, maar dat ebt weg”, zegt ze. “Na een tijd verwachten mensen dat je je herpakt, terwijl er geen einddatum op rouw staat.”
De stilte doorbreken
Als moreel consulent bij het Jessa Ziekenhuis in Hasselt ziet Vosters het als taak om die stilte te doorbreken. Ze is geen psycholoog en werkt niet met vaste therapieën. Haar gesprekken zijn laagdrempelig en vertrekken vanuit wat iemand op dat moment nodig heeft.
“De gesprekken gaan niet altijd over ziekte of dood”, zegt ze. “Ik heb ooit iemand gehad die een uur over spaghetti bolognese wou praten omdat die persoon dat niet meer kon eten, dat kan even waardevol zijn.” Voor sommige mensen is het een opluchting dat ze eindelijk mogen praten, zonder iemand tot last te zijn.
Dat geldt ook voor verdriet. Veel senioren zwijgen omdat ze denken dat ze anderen pijn doen.
“Maar het verdriet is er al. Alleen al praten erover met iemand kan helend zijn. De naam van een overleden partner nog eens uitspreken, dat kan goed doen.”
Bianca Vosters.
Het levensverhaal als houvast
Om die gesprekken te ondersteunen ontwikkelde Vosters een levensverhaalboekje. Het is een invulboek met vragen over herinneringen, waarden, energiegevers en dromen. Zonder voorkennis en drempels.
Het boekje wordt vaak gebruikt bij mensen met (beginnende) dementie, maar Vosters ziet een bredere waarde. “Het werkt verbindend”, zegt ze. “Families vullen het samen in. Zo kunnen zorgkundigen iemand meteen leren kennen.” Op die manier wordt zorg persoonlijker, en ontstaat er een gesprek waar anders stilte zou zijn.
“Het helpt om de mens te blijven zien, niet alleen de patiënt.”
Bianca Vosters.
Kleine ingrepen, groot effect
Eenzaamheid bij senioren verdwijnt niet met één oplossing. Kleine ingrepen maken wel het verschil. Een seniorenclub kan helpen. Net als het gevoel om nuttig te zijn.
Er bestaan op dit moment ook veel activiteiten voor senioren. Zo is er bijvoorbeeld het wandelvoetbal voor senioren bij KRC Genk. Daar kunnen senioren op een laagdrempelige manier voetbal spelen. Het sociaal contact is daar belangrijk, maar de activiteit zelf is een mooie uitlaatklep voor senioren. Ook seniorenclubs zijn belangrijk. Samen met de bus naar een activiteit gaan kan een erg waardevolle betekenis hebben. Op die manier kan eenzaamheid bij senioren bestreden worden.
Ook de kleine dingen bestrijden eenzaamheid bij senioren. “Wie nog in de tuin kan werken en groenten kan meegeven aan de kinderen en kleinkinderen, voelt zich van betekenis”, zegt Vosters. Ook in de thuiszorg ziet ze hoe belangrijk dat is. Niet alles overnemen, maar samen doen. “Samen koken en samen eten kan ook al een groot verschil maken.”
“Het zijn kleine dingen, maar ze betekenen veel voor ouderen.”
Bianca Vosters.
Meer nuance nodig
Volgens Vosters ligt de grootste misvatting in hoe we naar senioren kijken. “Er bestaat niet zoiets als dé oudere”, zegt ze.
Senioren verschillen even sterk in karakter en behoeften als jongeren. Toch worden ze vaak op één hoop gegooid. “Zie de persoon achter de leeftijd, pas dan kan je echt inspelen op eenzaamheid.”
De toekomst voor nieuwe generaties senioren is moeilijk te vatten. Gezinnen werken meer, tijd is schaars. Dat maakt contact moeilijk. Tegelijk veranderen woonzorgcentra en groeit de aandacht voor zinvolle activiteiten voor senioren.
“De volgende generatie senioren zal andere vragen stellen, dat biedt ook nieuwe kansen.”
Bianca Vosters.
