Is het mogelijk om naar muziek te kijken, zonder ze te horen? Absoluut. In de wereld van gebarentaal is klank zichtbaar. Jessica de Waard en Ruth Krooshof van de Visuele Muziek Academie in Nederland bewijzen dat muziek veel meer is dan enkel het geluid dat je hoort. “Je creativiteit is waarmee je bepaalde gebaren kiest.”
De Waard is horend geboren en opgegroeid in een muzikaal gezin. Door een ernstig verkeersongeval op haar twintigste verloor ze een deel van haar gehoor. “Ik heb lange tijd gezocht naar de passie voor muziek die ik voor mijn ongeval voelde.” Gebarentaal gaf haar een nieuwe manier om muziek te ervaren: “Er schuilt een zeer rijke cultuur achter want gebarentaal is enorm visueel.”
Samen met Krooshof, die horend is, doceren ze aan de Visuele Muziek Academie. Krooshof vertelt hoe ze in dit vakgebied belandde: “Ik ben horend, werk als tolk-gebarentaal en had al ervaring in de danswereld. Op een gegeven moment dacht ik, dit moet toch te combineren zijn? Zo is de bal gaan rollen.”
Op het podium brengen de Waard en Krooshof muziek tot iets visueel door middel van beweging, gezichtsuitdrukkingen en gebaren. “Alles wat je hoort, vertaal je naar iets wat je kunt zien. En daarin ligt een enorme creatieve vrijheid,” vertelt Krooshof. De Waard voegt toe: “De instrumenten beeld je uit met je hele lichaam. Ook de essentie van de boodschap komt tot uiting in je mimiek. Zo ontstaan er diverse afzonderlijke thema’s die samenkomen in een vertaling van visuele muziek.”
Soms zorgt een nummer ook voor grappige situaties en een inventieve aanpak, bijvoorbeeld bij het liedje Satisfyer van Roxy Dekker. Krooshof moest creatief uit de hoek komen. “Ik moest tolken, maar een grote groep kinderen was aanwezig. Maar vertaal je dan letterlijke tekst? Want gebarentaal is visueel. Dan heb ik maar vertaald naar ‘eindelijk gaan we samen’. Zo heb ik het aangepakt.”
Het uitbeelden van muziek gaat verder dan enkel woorden vertalen. De Waard zegt dat muziek bestaat uit verschillende lagen. “Je moet de muziek grondig onderzoeken. Er zijn de drums, de baslijnen, de gitaren. Elk genre heeft zijn unieke eigenschappen. En alles wat je uit die eigenschappen kunt horen, moet je proberen om te zetten in een visuele vorm.”
In de laatste jaren merken Krooshof en de Waard een toename in de toegankelijkheid bij festivals en concerten. “Wanneer we contact opnemen met een organisatie, begrijpen ze direct wat onze doelen zijn. Als ik een paar jaar terugga, zelfs vóór de officiële erkenning van de Nederlandse gebarentaal, hadden veel mensen nog niet echt een duidelijk beeld van wat het precies betekende”, vertelt de Waard. Krooshof voegt toe: “In Nederland begint het bijna de standaard te worden. Als tolken komen, is dat nodig.”
Het werk van de Visuele Muziek Academie creëert kansen voor veel mensen. “Er was eens een man op een optreden die slecht hoorde, maar eigenlijk nog niet heel bedreven was in gebarentaal. Hij stond wat verderop en keek heel intens naar de tolk en de vertalingen. Op een bepaald moment, voordat het hoofdprogramma begon, kwam hij naar ons toe. Volledig ontroerd, met vochtige oogjes. Hij vond het zo prachtig dat hij nu voor het eerst in zijn leven eigenlijk een betere grip kreeg op de muziek. Hoewel hij niet bijzonder bedreven was in gebarentaal, was het visueel zo helder dat het voor hem volledig klopte. En hij bedankte ons ook nog omdat er werkelijk een nieuwe wereld voor hem openging.”
Zelfs klassieke muziek of jazz zonder tekst, valt te vertalen. “Wat ik vooral geleerd heb,” besluit Krooshof, “is dat muziek niet stopt bij geluid. Ritme, sfeer, emotie en beweging tellen mee. Met visuele muziek kan iedereen het voelen.”
